Het culturaliseren van debatten over vrijheid en integratie werkt averechts

edith_schippersBeste mevrouw Schippers,

Ik heb de laatste tijd geworsteld met uw HJ Schoo-lezing over vrijheid.
Net als u wil ik dat mijn dochters in alle vrijheid hun leven kunnen leiden.
Uw pleidooi voor individuele vrijheid ondersteun ik  van harte, maar toen u uw betoog ging culturaliseren, haakte ik af.

Met kreten als ‘de Nederlandse cultuur’ of ‘onze manier van leven’, kan ik niks, omdat deze kreten nooit concreet worden. Sterker, ik denk dat u door het culturaliseren van uw verhaal individuele vrijheid juist niet vergroot, dat u optie manier mensen eerder uitsluit in plaats van insluit. Effectiever lijkt het me onze grondwet en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als referentiepunt te gebruiken voor de strijd voor vrijheid.

En, als u zo voor vrijheid bent, waarom sluit u samenwerking met de PVV dan niet uit, een partij die met voorstellen komt die fundamentele rechten van bevolkingsgroepen bedreigen?

Ik probeer het toe te lichten in bijgaande brief.

 

Beste mevrouw Schippers,
In de HJ-Schoo lezing vroeg u aandacht voor onze vrijheid. Een belangrijk onderwerp. U kreeg veel complimenten voor uw lezing, onder andere omdat uw verhaal genuanceerder was dan de gemiddelde speech die we tegenwoordig uit Den Haag horen. Zelf was ik onder andere gecharmeerd van de aandacht die u besteedde aan het belangrijke emancipatiewerk van Shirin Musa en haar organisatie Femmes for Freedom. In uw lezing deed u een oproep een brede Vrijheidscoalitie te vormen. Dat lijkt me een goed initiatief. Toch hield ik aan uw speech om meerdere redenen een ongemakkelijk gevoel over. Ik zal dat proberen uit te leggen.

Vrijheid

Laat ik beginnen met wat we delen. We hebben allebei dochter(s) die we alle vrijheid van de wereld toewensen. Ik heb er twee. Ik ben natuurlijk niet objectief, maar het zijn twee ontzettend slimme, grappige en bloedmooie meiden. Allebei flink eigenwijze pubers. Dat is soms lastig, we discussiëren wat af bij ons thuis, maar ik ben ook apetrots wanneer ze bewust hun eigen keuzes maken, ook als die sterk verschillen van de keuzes die ik zou maken. Ze zijn hard op weg autonome, onafhankelijke vrouwen te worden.

Ik hoop dat ze in alle vrijheid kunnen blijven ontdekken wie ze zijn. Ik hoop dat ze kunnen worden wat ze willen, dat ze kunnen vrijen met wie ze willen, dat ze zich kunnen kleden zoals ze willen en dat ze kunnen zeggen wat ze willen – ook wanneer hun keuzes of hun meningen voor anderen misschien aanstootgevend zijn. In een divers samengestelde samenleving als de onze is het immers onvermijdelijk dat het soms flink schuurt.

Ik hoop verder dat ze over het empathische vermogen zullen blijven beschikken om de vrijheid die ze voor zichzelf opeisen, ook aan anderen te gunnen. Nog mooier is het wanneer ze, in de geest van Voltaire, voor de vrijheid zullen knokken van mensen met wie ze het niet eens zijn.

De grens van individuele vrijheid wordt overschreden wanneer de vrijheid van anderen wordt beperkt. Ook daar zijn we het volgens mij met elkaar eens, net als met de constatering dat bijvoorbeeld de vrijheid van vrouwen, homo’s en transseksuelen vaak eerder bedreigd wordt. Hoewel wat betreft de positie van deze en andere kwetsbare groepen in Nederland nog werelden te winnen zijn, is hun positie in Nederland goed in vergelijking met die in veel andere landen. Die vrijheid moeten we verdedigen. Het maakt Nederland een relatief fijn land om in te wonen, een land, zo u wilt, om trots op te zijn.

Wat betreft de vrijheden die verdedigd moeten worden zijn we het grotendeels met elkaar eens. Maar wanneer u vervolgens uw verhaal ‘culturaliseert’ door te stellen dat de vrijheid van vrouwen, homo’s en transseksuelen voor u het bewijs is dat onze cultuur zo veel beter is dan anderen, begin ik af te haken.

Culturaliseren

Niet omdat ik een cultuurrelativist zou zijn; dat ben ik niet. Ik geloof niet dat alle culturen gelijkwaardig zijn. Wel omdat ik ervan overtuigd ben dat het ‘culturaliseren’ van debatten over vrijheid en integratie, zoals Pim Fortuyn, Paul Scheffer en Geert Wilders eerder op hun eigen manier deden of nog doen, niet zal werken. Het sluit mensen eerder uit dan dat het mensen insluit. Ik zal dat proberen uit te leggen.

Allereerst denk ik dat individuele vrijheid altijd de verliezer is wanneer het individu ondergeschikt wordt gemaakt aan een verbeeld collectief als een cultuur. Eigenschappen van een verbeelde cultuur worden dan al snel geplakt op de individuen die daartoe gerekend worden. Er wordt gegeneraliseerd, individuen krijgen de labels van de cultuur, ze worden in het hokje opgesloten van een enkele identiteit, terwijl ze er meerdere hebben. Dat geeft zelden vrijheid.

En waar liggen de grenzen van die cultuur? Wanneer behoort een individu tot een cultuur en wanneer niet? Ligt dat aan de geboortegrond, aan de ouders, het gedrag en opvattingen? Kan iemand die niet in Nederland geboren is toch tot de Nederlandse cultuur behoren en kan een geboren Nederlander er juist weer buiten vallen? Kan de ene helft van een gezin in Nederland onderdeel van de Nederlandse cultuur zijn en de andere helft niet?

Ten tweede, in het verlengde hiervan, omdat omschrijvingen als ‘de Nederlandse cultuur’ of ‘onze manier van leven’ vooral een appèl doen op een gevoel van eenheid, maar weinig concrete handvatten opleveren. Want wat is ‘de Nederlandse cultuur’? De pogingen in de afgelopen decennia om deze cultuur te definiëren hebben tot nu toe weinig tot niets opgeleverd. In de Amsterdamse grachtengordel geven ze daar al snel een heel andere omschrijving van dan op de Bible-belt. Het is gemakkelijker om een paling uit een emmer snot te halen dan om ‘de Nederlandse cultuur’ te omschrijven.

Als kaaskoppen leven we niet onder een kaasstolp. Onze cultuur verandert doorlopend onder invloed van tal van factoren. U geeft daar zelf een mooi voorbeeld van wanneer u Nederland nu het land van het homohuwelijk noemt. Dat is iets waar we trots op kunnen zijn. Toch was in 1996 de helft van de VVD-fractie, inclusief uw toenmalige partijleider Bolkestein, nog tegen het homohuwelijk, omdat het slecht zou zijn voor onze internationale positie.

En in 2011 stond uw partij ambtenaren toe om het sluiten van een homohuwelijk te weigeren, omdat een deal met nota bene de christenfundamentalisten van de SGP even belangrijker was. Wat u nu als iets elementairs voor Nederland beschouwt, was tot voor kort voor uw partij handelswaar.

Zelfreflectie en het meten met twee maten

Culturen zijn voor mij niet gelijkwaardig. Net als de socioloog Dick Pels sla ik culturen waarin veel ruimte is voor relativering, zelfreflectie en zelfkritiek hoger aan. Dat zijn culturen die zich zullen blijven ontwikkelen.

Juist door zelfkritiek en zelfreflectie weten we dat ons liberaal humanistische ideaal van autonomie ook keerzijdes kent als asociaal gedrag, narcisme, onverschilligheid, hufterigheid, zinloze agressie en graaigedrag. Door zelfkritiek en zelfreflectie weten we, of zouden we in ieder geval kunnen weten, dat onze eigen Nederlandse geschiedenis niet alleen een jubelverhaal is, maar ook vele bijzonder duistere kanten kent die tot enige nederigheid dwingen.

Wanneer we onze cultuur en waarheden in beton gieten, wanneer we ons vermogen verliezen om te relativeren en zelfkritisch te zijn, worden we dogmatisch, komt racisme nabij en leren we niets meer.

Dan zien we nog wel de splinter in het oog van een ander, maar niet meer de balk in ons eigen oog. Dan worden bijvoorbeeld onze woorden over de rechten van vrouwen en homo’s hol, wanneer we tegelijkertijd innig samenwerken met een regime als dat in Saoedi-Arabië. Dan worden we ongeloofwaardig wanneer we van iedere Turkse Nederlander eisen over een Armeense genocide te spreken in plaats van een Armeense kwestie, maar zelf hardnekkig in onze geschiedenisboekjes een koloniale oorlog ‘politionele acties’ blijven noemen.

Uitsluiten

Culturen definiëren gebeurt vaak door die cultuur af te zetten tegen een andere cultuur. Vraag inwoners van een willekeurig dorp waarin zij verschillen van de bewoners van een naburig dorp en je krijgt al snel varianten op ‘Wij’ zijn goed en ‘de Anderen’ zijn slecht. Hoe meer we op elkaar lijken, hoe meer we geobsedeerd kunnen zijn door de verschillen. Het ‘narcisme van het kleine verschil’ noemde Freud dit.

U kiest in uw verhaal voor ‘de islam’ in allerlei verschijningsvormen, als tegenpool van onze Nederlandse cultuur. U stapt daarmee, ondanks enkele pogingen in uw verhaal tot nuancering, in Samuel Huntington’s frame van een Clash of Civilizations. Geert Wilders en islamitische extremisten hanteren een vergelijkbaar frame.

De problemen die u opsomt zijn van verschillende orde, maar stuk voor stuk reëel. Toch leidt de tegenstelling die u suggereert tussen enerzijds onze superieure Nederlandse cultuur en anderzijds moslims al snel tot een enorme generalisering waarbij de 1 miljoen Nederlandse moslims een monolitisch blok gaan vormen en waarbij geen oog meer is voor de enorme diversiteit aan zowel stromingen binnen de islam als aan de etnische herkomst van Nederlandse moslims.

Welke verklaring geeft u bijvoorbeeld voor het gegeven dat er relatief veel bekeerlingen onder Syriëgangers zitten? Het gaat om Nederlandse kinderen die hier zijn geboren in christelijke of atheïstische gezinnen. Waar heeft onze superieure cultuur hier gefaald?

Ja, er zijn te veel extremistische moslims die onze vrijheid bedreigen en er zijn ook Nederlandse orthodoxe moslims die de bewegingsvrijheid van vooral andere moslims, vaak vrouwen en homo’s, beperken. Daarin zijn ze overigens niet bepaald uniek. Er zijn ook veel Nederlandse niet-moslims die moeite met de vrijheid van een ander hebben. We hebben veiligheidsdiensten, politie en wetgeving om deze vrijheden te beschermen en de daders op te pakken. Laten we daar vooral gebruik van maken.

Insluiten

Maar gelukkig zijn er veel meer moslims (mannen, vrouwen, gelovige en seculiere moslims, jongeren en ouderen, hetero’s en homo’s) die ongeveer hetzelfde over vrijheid denken als u en ik. Ik ken er vele en u vast ook.

Dat zijn geen tegenstanders. Het zijn medestanders in de strijd voor het behoud van vrijheid. Het zijn bovendien Nederlanders, die moslim zijn, maar daarnaast vele andere identiteiten hebben en net zo goed onderdeel zijn van de Nederlandse cultuur als u en ik.

Vrijheid 2

Deze Nederlanders hebben met vrijheidsbeperkingen te maken die u en ik niet kennen. Als ze bijvoorbeeld Mohammed of Fatima heten, maken ze veel minder kans op een baan dan wanneer ze Ewoud of Edith heten. Dragen ze een baard, dan worden ze eerder aangehouden door de politie of de marechausse; als ze een hoofddoek dragen, maken ze niet alleen meer kans gediscrimineerd te worden, maar hebben ze ook sneller te maken met agressief of discriminerend gedrag. De daders zijn meestal vertegenwoordigers van wat u als de betere cultuur beschouwt.

U schrijft terecht: “Wij kunnen niet verwachten dat mensen bij ons willen horen, als wij mensen vervolgens buitensluiten.”  Ik hoop dat uw partij hier nu echt een vervolg aan wil geven dat verder gaat dan het advies aan slachtoffers om zich in te vechten. Discriminatie is een sluimerend gif. Pak de daders aan. Geef werkgevers die veroordeeld zijn vanwege discriminatie bijvoorbeeld geen overheidsopdrachten meer.

Wanneer u van nieuwkomers verwacht dat ze zich aan onze regels houden, handhaaf die regels dan ook.

Consequent

U stelt voor een beweging als Hizb ut-Tahrir  nauwlettend en hinderlijk in de gaten te houden. “En als zij zich ook maar een millimeter buiten de grenzen van onze rechtstaat begeven, bijvoorbeeld als zij jongeren leren om Nederland te haten, dan zullen ze daarvan de gevolgen ondervinden”, zegt u.

Ik wil u vragen consequent te zijn.

Afgelopen weekend bleek uit een peiling van I&O research dat 22% van de Nederlanders het voorstel van de PVV steunt om moskeeën te gaan sluiten en dat 10% van de Nederlanders voor het ongelijk behandelen van moslims is. Over de grenzen van de rechtsstaat gesproken.

In de Tweede Kamer worden deze vrijheidsbeperkende standpunten vooral vertegenwoordigd door de PVV. Deze partij wil, zo bleek gisteren, de politie langs de deuren sturen om Korans in beslag te nemen.

Ik wil u vragen ieder die de rechtsstaat bedreigt op een vergelijkbare wijze te behandelen en verwacht van u dat u net zo duidelijk stelling neemt tegen de PVV als tegen Hizb Ut Tahrir. Tot mijn verbazing houdt u echter de deur naar samenwerking met de PVV nadrukkelijk open.

Tot slot: kies mensenrechten als referentiepunt

U wil een vrijheidscoalitie vormen. Prima. Maar wanneer u tegelijkertijd uw strijd voor vrijheid culturaliseert, zullen tegenstellingen en polarisatie alleen maar worden gevoed en wordt de individuele vrijheid niet veel groter.

Laten we mensen niet beoordelen op grond van hun vermeende lidmaatschap van een superieure of inferieure cultuur. Beter is mensen te beoordelen op hun daden.

Laten we vrijheid niet terugbrengen tot ‘de vrijheid om een kroket uit de muur te trekken en veel te lang op terrasjes te zitten’ zoals de fractievoorzitter van de VVD gekscherend tijdens de Algemene Beschouwingen deed. Nou ben ik dol op kroketten en terrasjes, maar ik vind onze grondwet en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens  toch iets betere referentiepunten voor de strijd voor vrijheid.

Geef uw collega Hennis van Defensie de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in haar handtas mee voordat ze de volgende keer naar een wapenbeurs in de Golfstaten gaat om wapens te verkopen. U wil dat er geen geld meer uit Saoedi-Arabië of Turkije naar moskeeen gaat, maar laten uw collega ministers dan ook aan mensenrechten denken wanneer ze weer handel drijven met deze landen.

En laten we ook kritisch naar ons eigen land kijken. Hier is nog genoeg te doen. Voor vrouwen en LHBTQi’s, maar ook voor asielkinderen, voor jongeren die te maken krijgen met etnisch profileren, voor mensen die te weinig geld hebben voor goede zorg, voor onze privacy, voor daklozen, voor joden en moslims, voor uitgeprocedeerden die niet terug kunnen naar het land van herkomst, voor slachtoffers van vrouwenhandel, voor ouderen en voor al die andere mensen die zich in hun vrijheid beperkt voelen omdat ze terecht of onterecht bang zijn.

Met vriendelijke groeten,

Ewoud Butter

 

Deze brief verscheen eerder op Republiek Allochtonië

 

One thought on “Het culturaliseren van debatten over vrijheid en integratie werkt averechts

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s